Μέσα στην παρατήρηση υπάρχει πάντοτε ο παρατηρητής. Με τις προκαταλήψεις του, τις συνήθειές του, το φόβο, την ενοχή και άλλα, ο παρατηρητής είναι επίσης ο λογοκριτής. Παρότι κοιτάζει, στην πραγματικότητα δεν βλέπει καθόλου αλλά καταλήγει σε συμπεράσματα βασισμένα επάνω σε περασμένες εμπειρίες και γνώσεις. Ο Κρισναμούρτι λέει ότι η γνώση μάς εμποδίζει να βλέπουμε. Ο παρατηρητής είναι η προσωπικότητα, το σύμπλεγμα των συναισθημάτων και των σκέψεών μας και επομένως δεν μπορούμε πραγματικά να δούμε. Ο Κρισναμούρτι αναφέρει επίσης ότι ο παρατηρητής και το παρατηρούμενο δεν είναι δύο ξεχωριστά πράγματα αλλά ένα. Ο Διδάσκαλος Κουτχούμι περιγράφει αυτή την κατάσταση του νου ως εξής:
«Η Αληθινή Γνώση για την οποία μιλώ εδώ, δεν είναι γνώση νοητική αλλά πρόκειται για μια πνευματική κατάσταση, που συνεπάγεται μια ολοκληρωτική ένωση ανάμεσα στον Γνώστη και το αντικείμενο της Γνώσης»
(Επιστολή των Μαχάτμας προς τον Α. Π. Σίννετ, αρ. 69)
Η πνευματικότητα δεν μπορεί να επιτευχθεί ούτε η πνευματική εγρήγορση, αν ο νους ενός ατόμου δεν είναι ικανός να ερευνήσει τα βάθη του εαυτού. Η διαδικασία της αυτογνωσίας που βασίζεται στη βαθιά αναζήτηση και την αποτελεσματική εσωτερική αλλαγή, είναι το βασικότερο βήμα στο μονοπάτι της Θεοσοφίας και του αποκρυφισμού. Ο Ιησούς είχε πει:
«Σας βεβαιώνω ότι, αν δεν μετανοήσετε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών. Εκείνος που θα ταπεινώσει τον εαυτό του σαν τούτο το παιδί, αυτός θα είναι ο μεγαλύτερος στη βασιλεία των ουρανών. Και εκείνος που θα δεχθεί ένα τέτοιο παιδί στο όνομά μου, εμένα δέχεται».
(Ματθαίος 18, 1-5)
Όταν ο νους δεν φωτίζεται από το budhi (την πνευματική ψυχή) δεν θα εκδηλώσει σοφία παρά μόνο νόηση. Θα οδηγήσει τον υποψήφιο να έρθει αντιμέτωπος με το μεγάλο δράκοντα, την αλαζονεία. Αν αρνηθείτε να τον αντιμετωπίσετε, ο δράκος θα σας παγιδεύσει στο μέλλον. Αν πιστέψετε ότι έχετε νικήσει, τότε σας έχει ήδη καταβροχθίσει. Η ταπεινοφροσύνη είναι μια εσωτερική κατάσταση, υποκείμενη στην πιθανότητα του λάθους και πάντοτε ανοικτή στο καινούργιο. Ο σοφός άνθρωπος γνωρίζει την άγνοιά του. Ένας νους που ερευνά προσδοκώντας, δεν είναι ταπεινός ούτε απλός. Υπόκειται σε προγενέστερες συνήθειες, είναι ανίκανος να συλλάβει την αλήθεια, ανίκανος για την αληθινή αναζήτηση. Η διαδικασία της αναζήτησης της αλήθειας απαιτεί ένα νου ελεύθερο από συνήθειες. Με ποιο άλλο τρόπο θα μπορούσε το αιώνιο να εκφράσει τον εαυτό του μέσω του μη αιώνιου, ή το πραγματικό μέσω του μη πραγματικού; Πώς αλλιώς μπορεί το μη πραγματικό να υποθέσει την ύπαρξη του πραγματικού; Τι προκαλεί την προσκόλληση στην προσωπικότητα, τη σωματική ζωή, τους προσφιλείς, τις διδασκαλίες και τις πίστεις; Όλα είναι προβολές ενός νου που αποζητά να ικανοποιήσει το εγώ, που είναι βυθισμένο στην ψευδαίσθηση και τα προσχήματα. Ένας νους όπως αυτός, δεν μπορεί να εισέλθει στην αλήθεια.
Οι επιστημονικές θεωρίες είναι μόνο δείγματα της πραγματικότητας, ένας τρόπος θεώρησης και ερμηνείας της φύσης. Οι θεωρίες αυτές δεν είναι η ίδια η πραγματικότητα. Ακόμη και τα αποτελέσματα των πειραμάτων είναι απαντήσεις σε ερωτήματα που καθορίστηκαν από τους επιστήμονες, και η φύση μιας τέτοιας απάντησης βασίζεται πάντα στη φύση του ερωτήματος. Μια αποσπασματική ερώτηση θα έχει μια αποσπασματική απάντηση. Ποια είναι η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση σύμφωνα με τη Θεοσοφία; Είναι η χωριστικότητα ή διαίρεση. Η μεγαλύτερη πρόκληση για τον μαθητή είναι όχι απλώς να αντιληφθεί θεωρητικά την Ενότητα αλλά να την εφαρμόσει επίσης στην πράξη. Δεν είναι μόνο μια πρόκληση αλλά μάλλον ένα σκαλοπάτι που θα πρέπει κανείς να ανέβει τελικά, που απαιτεί εσωτερική αλλαγή, αναγέννηση.
Τα ανακλαστικά μας, οι αντιδράσεις και οι σκέψεις μας συνδέονται με τις προηγούμενες εμπειρίες μας. Αν η αναζήτηση δεν υψώσει το νου πέρα από τις συνήθειές του, οι προσδοκίες κάθε ανθρώπου ενεργούν ως φίλτρο και τότε η αναζήτηση δεν αποδίδει καρπούς. Η διαδικασία της αναζήτησης απαιτεί ένα νου που να είναι εντελώς ελεύθερος από προσδοκίες, από επιθυμία για ανέσεις και απαντήσεις που να ικανοποιούν το εγώ. Μόνο όταν ο νους είναι ελεύθερος από την επιθυμία να επιτύχει κάτι, να φέρει κάποιο αποτέλεσμα και κατά συνέπεια είναι ελεύθερος από το φόβο, τότε μπορεί να προσεγγίσει την κατάσταση της πνευματικής εγρήγορσης. Το μονοπάτι προς την αλήθεια είναι γεμάτο πέτρες, μια πορεία για λίγους διότι δεν πρέπει να υπάρχει υποκρισία ούτε προσκόλληση σε δόγματα, πίστεις ή συστήματα. Η ανοδική πορεία αρχίζει από μέσα μας. Στις πρώτες σελίδες της «Φωνής της Σιγής», η Έλενα Π. Μπλαβάτσκυ γράφει:
«Αφού γίνει αδιάφορος στα πράγματα της αίσθησης, ο μαθητής πρέπει να αναζητήσει τον raja των αισθήσεων, δημιουργό της σκέψης, εκείνον που ξυπνά την πλάνη».
Αναφέρεται εδώ στην πλάνη της ατομικής ύπαρξης, την ψευδαίσθηση του εγώ. Το στάδιο αυτό δεν μπορεί να προσεγγιστεί με πρακτική άσκηση μέσω κάποιας μεθόδου. Όπως λέγει ένας από τους Μαχάτμας, αν αυτό γινόταν τότε ολόκληρος ο πληθυσμός της Ινδίας θα είχε ήδη επιτύχει τη φώτιση. Για πολλούς ανθρώπους το εσωτερικό ταξίδι αρχίζει ύστερα από μια κρίση και σύγκρουση του εγώ. Σε άλλες περιπτώσεις η ψυχή ακούει μερικούς τόνους από τον υψηλό αν και αμυδρό αιώνιο ήχο. Το εσωτερικό ταξίδι αρχίζει με μια ώθηση, με έναν από τους εκατομμύρια διαφορετικούς λόγους. Ο νεόφυτος θα πρέπει τότε να αντιμετωπίσει τους εσωτερικούς του δαίμονες. Χαμένος στο λαβύρινθο της ψυχής του, θα περιπλανηθεί στην υπέρτατη μοναξιά αναζητώντας το φως. Αυτή είναι η σκοτεινή νύκτα της ψυχής που μπορεί να διαρκέσει μια ζωή ή πολλές ζωές. Σε μερικούς ανθρώπους ίσως καταλήξει σε τραγωδία, στην απώλεια της νοητικής και ψυχικής ισορροπίας. Εντούτοις, σε άλλους έχει ως αποτέλεσμα τη φώτιση. Όλοι θα χρειαστεί τελικά να αντιμετωπίσουν αυτή τη δοκιμασία στο σωστό σημείο του μονοπατιού της εξέλιξής τους.
Πώς μπορούμε να γίνουμε αδιάφοροι απέναντι στα αντικείμενα της αντίληψης και να εντοπίσουμε πού βρίσκεται ο δημιουργός της σκέψης; Είναι απαραίτητο να υπερβούμε το εγώ. Είναι απαραίτητο να σπάσουμε όλους τους εσωτερικούς φραγμούς, κάθε συνήθεια και κάθε πίστη. Τα κάστρα από άμμο που έκτισαν η σκέψη και το συναίσθημα, πρέπει να γκρεμιστούν.